Kritiek op de vlucht van koningin Wilhelmina en haar regering werd na de oorlog bestraft.

Nadat het Duitse leger op 10 mei 1940 Nederland was binnengevallen namen koningin Wilhelmina en haar regering op 13 mei de benen naar Engeland. Dit ondanks dat volgens artikel 21 van de Grondwet de zetel van de regering in geen geval buiten het Rijk (dus Nederland en de koloniën) verplaatst mocht worden.

01

Maar in Londen ging men gewoon door met het uitvaardigen van wetten en koninklijke besluiten, tewijl ze daar niet meer toe bevoegd waren. Laat staan om op 8 december 1941 Japan de oorlog te verklaren (klik hier voor meer bijzonderheden). Na de bevrijding in mei 1945 werd ieder vorm van kritiek op de ongrondwettige vlucht keihard de kop ingedrukt. Degene die hier toch wat over schreef kreeg een proces aan zijn broek wegens majesteitsschennis. Dat overkwam ook oud-verzetsman professor Johan Willem Pootjes. Begin januari 1950 stelde hij in zijn blad ‘De Vredestichter’ dat Wilhelmina’s regering de Grondwet had geschonden door uit te wijken naar Londen. Prompt werd hij gedagvaard wegens overtreding van artikel 111 (majesteitsschennis). Tevens moest Pootjes een verplicht psychiatrisch onderzoek ondergaan in de Amsterdamse Valeriuskliniek, Want iemand die zoiets durfde te schrijven moest wel ontoerekeningsvatbaar zijn, oordeelde de rechter……….. Toen medio januari 1950 de directeur van de Valeriuskliniek rapporteerde dat Pootjes volledig toerekeningsvatbaar was, werd dit door de rechter niet geloofd. Twee maanden later werd opnieuw een onderzoek ingesteld, maar ook nu bleek Pootjes volledig toerekeningsvatbaar te zijn. Na een langdurig proces werd hij in oktober 1950 alsnog tot 1 jaar gevangenisstraf veroordeeld (mede ook omdat hij zich in 1947 al had verzet tegen de verplichte uitzending van Nederlandse dienstplichtigen naar Indië dat ook in strijd was met de Grondwet. Klik hier voor meer bijzonderheden.). Aangezien Pootjes al geruime tijd gevangen had gezeten werd hij wel meteen vrijgelaten.

02

03

04

05

Opmerking over artikel 21 van de Grondwet:
In 1937 achtte de Nederlandse regering het gewenst een wet te laten voorbereiden waarop zij zich kon verlaten als er een noodtoestand ontstond. Het begon dat jaar met de publicatie van zogeheten Aanwijzingen waarin suggesties werden gedaan over de bevoegdheden van verschillende bestuursorganen van het Rijk in het geval van een vijandelijke inval en bezetting en de centrale regering geïsoleerd zou raken. De opdracht om die wet voor te bereiden werd verstrekt aan prof. mr. dr. G. van den Bergh, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Hij diende een wetsontwerp te maken voor een staatsnoodwet, of oorlogswet. Geen moment werd overwogen dat tijdens zo’n noodtoestand de regering het Rijk zou moeten verlaten. Zelfs als de oorlogswet die Van den Bergh had ontworpen nog wel vóór de capitulatie door de Staten generaal was aanvaard en in werking was gesteld, dan had deze niet voorzien in een stevige grondwettelijke basis die voor de Nederlandse regering noodzakelijk was om legaal te kunnen regeren vanuit een plaats buiten het Rijk. Die wet voorzag immers niet in het buitenwerking stellen van artikel 21 van de Grondwet. Dus als men na de Duitse inval legaal buiten Nederland had willen regeren dan had men moeten uitwijken naar Suriname, de Nederlandse Antillen of Nederlands-Indië, maar niet naar Engeland. Overigens is genoemd artikel bij de grondwetswijziging in 1983 geschrapt.

Opmerking over de vlucht van de Oranjes en de regering:
Na de oorlog schreef de (door de Nederlandse Staat gecontroleerde) geschiedschrijver Loe de Jong dat de vlucht volkomen onverwacht was. Dat men nooit van plan was geweest om het land te verlaten. Aangezien de archieven indertijd nog gesloten waren viel dit toch niet te controleren, maar na het vrijgeven van een aantal dossiers bleek de werkelijkheid toch heel anders in elkaar te steken dan de Nederlandse bevolking was wijsgemaakt. Blijkens het onderstaande destijds geheime document uit het Britse archief waren er al vanaf november 1939 voorbereidingen getroffen voor de vlucht naar Engeland. Dit ondanks dat artikel 21 van de Grondwet dit verbood.
Begin november 1939 kwam bij Neville Bland, de Britse ambassadeur in Den Haag, namelijk het verzoek binnen of hij bij zijn regering wilde polsen of de Nederlandse koninklijke familie, samen met de sinds 1918 in Nederland wonende voormalige Duitse keizer Wilhelm II (aan wie de Oranjes verwant zijn) en de Nederlandse regering, bij een eventuele Duitse inval asiel zouden kunnen krijgen in Engeland (uit mijn onderzoek is overigens gebleken dat het verzoek aan Neville Bland afkomstig was van de minister van Buitenlandse Zaken Van Kleffens. Op instructie van koningin Wilhelmina!). Op 11 november 1939 telegrafeerde Neville Bland vanuit Den Haag het verzoek door naar de Britse regering in Londen, waarin hij zeer diplomatiek vermeldde “dat nog geen benadering had plaatsgevonden, maar dat hij graag onmiddellijk antwoord wilde geven als de vraag werd gesteld”…………(die dus inmiddels al was gesteld door Van Kleffens!). Op 13 november 1939 kwam het Britse Oorlogskabinet bijeen om over Blands telegram te vergaderen (zie mijn document uit het Britse archief). Het verzoek werd goedgekeurd en de Britse staatssecretaris van Buitenlandse Zaken kreeg opdracht Neville Bland te antwoorden dat indien hij een officieel verzoek zou krijgen hij gemachtigd was om asiel te verlenen aan koningin Wilhelmina, haar familie en de Nederlandse regering. Wat de Duitse ex-Keizer Wilhelm II betrof (de oude vijand van Engeland uit de Eerste Wereldoorlog), zag men liever dat er geregeld werd dat hij in Zweden asiel zou krijgen, maar als het niet anders kon dan was men bereid ook hem en de leden van zijn familie in Engeland te ontvangen. Hierna begon men in Nederland met de voorbereidingen voor de vlucht, die een half jaar later op 13 mei 1940 zou plaatsvinden.

Pootjes2

Gerard

Advertisements